Chia sẻ

Cho tới những năm 1950, nhiều người vẫn tưởng ngủ là phần thời gian nghỉ ngơi, yên tĩnh thụ động trong đời sống hàng ngày của cơ thể. Ngày nay người ta biết rằng bộ não hoạt động rất nhiều trong lúc chúng ta ngủ. Giấc ngủ ảnh hưởng đến hoạt động hàng ngày, đến sức khỏe thể chất tinh thần theo nhiều cách rất phức tạp và hiểu biết của chúng ta về những vấn đề này coi như mới chỉ bắt đầu.

Những chất dẫn truyền thần kinh (neurotransmitter) kiểm soát tình trạng thức ngủ của cơ thể bằng cách tác động đến những nhóm nơ-rôn (tế bào thần kinh) của não. Những nơ-rôn của thân não bài tiết ra những chất dẫn truyền thần kinh, như: serotonin và norepinephrine – để đảm bảo sự hoạt động của một phần não khi ta thức, còn những nơ-rôn khác ở sàn não lại bắt đầu hoạt động khi ta buồn ngủ và “tắt đi” những tín hiệu của phần não, làm cho ta thức. Chất adenosine được sinh ra trong máu khi ta thức đã gây ra tình trạng buồn ngủ và chất này bị phân hủy dần trong giấc ngủ.

Giấc ngủ thường diễn ra qua 5 giai đoạn có tính chất chu kỳ, nghĩa là hết giai đoạn 5 (gọi là giai đoạn nhãn cầu đảo nhanh – rapid eye movement, viết tắt là REM) lại quay lại giai đoạn 1.

50% thời gian của giấc ngủ trôi qua ở giai đoạn 2, khoảng 20% ở giai đoạn REM và 30% thời gian còn lại ở những giai đoạn khác. Với trẻ nhỏ thì ngược lại, 50% thời gian ngủ của chúng trôi qua ở giai đoạn REM.

Trong giai đoạn 1, giấc ngủ chưa sâu, mới chỉ chập chờn và rất dễ bừng tỉnh. Mắt di chuyển rất chậm chạp. Tỉnh giấc ở giai đoạn 1 này thường có thể nhớ lại được một số hình ảnh của giấc mơ. Nhiều người còn bị những co giật cơ đột ngột, ta gọi là giật mình trong lúc ngủ (hypnic myoclonia), trước đó thường có một cảm giác như sắp ngã. Khi vào giai đoạn 2 của giấc ngủ, chuyển động của mắt dừng lại và các sóng điện não chậm lại, nhưng thỉnh thoảng lại có những đợt sóng nhanh. Trong giai đoạn 3, các sóng điện não chậm lại, nhưng thỉnh thoảng lại có những đợt sóng nhanh và nhỏ. Bước vào giai đoạn 4, sóng điện của não hầu như chỉ có hình delta. Rất khó đánh thức người đã bước vào giai đoạn 3 và 4, vì cả hai giai đoạn này giấc ngủ rất sâu. Lúc này không có chuyển động của mắt hay hoạt động của cơ. Bị đánh thức khi đang ngủ sâu thường có trạng thái ngái ngủ – nghĩa là chưa thể tỉnh táo ngay trong vài phút. Một số trẻ em bị đái dầm, ngủ mê hoặc miên hành (đi trong lúc ngủ) thường xảy ra trong giai đoạn ngủ sâu. Trong giai đoạn ngủ mà có đảo nhanh nhãn cầu (giai đoạn 5) thì nhịp thở trở nên nhanh hơn, không đều và nông; mắt đảo nhanh tứ phía và các cơ ở chi bị bất động tạm thời; nhịp tim nhanh hơn, huyết áp tăng và với nam giới thì có hiện tượng cương cứng. Khi bị đánh thức ở giai đoạn REM, người tỉnh dậy thường kể lại được những giấc mơ lạ lùng. Giai đoạn REM đầu tiên thường xảy ra sau khi đã ngủ được 70 – 90 phút. Một chu kỳ ngủ đi qua 5 giai đoạn trung bình mất 90 – 110 phút. Chu kỳ ngủ đầu tiên mỗi đêm có giai đoạn REM ngắn và giai đoạn ngủ sâu dài. Càng về khuya thì giai đoạn REM càng dài ra và giai đoạn ngủ sâu càng ngắn lại. Về sáng, giấc ngủ gần như chỉ ở giai đoạn 1 – 2 và REM. Bị đánh thức sau khi đã ngủ được vài phút thường không thể nhớ lại những việc xảy ra gần ngay trước lúc ngủ, vì thế người ta thường quên một cuột gọi điện thoại hoặc nói chuyện vào giữa đêm. Chứng quên đó cũng giải thích lí do tại sao chúng ta không nhớ được tiếng chuông đồng hồ báo thức buổi sáng, nếu chúng ta tắt vội tiếng chuông reo đi để ngủ tiếp.

Vì trang thái ngủ và thức chịu ảnh hưởng bởi những tín hiệu phát ra từ những chất dẫn truyền thần kinh khác nhau của não, cho nên các thực phẩm và thuốc làm thay đổi cân bằng của những tín hiệu đó đều có tác động đến sự thức, ngủ hoặc chất lượng giấc ngủ. Các đồ uống có chất cafein hay thuốc làm giảm xung huyết đã kích thích một phần của não và có thể gây ra mất ngủ hoặc khó ngủ. Nhiều loại thuốc chống trầm nhược làm mất giai đoạn REM. Những người nghiện thuốc lá nặng thường có giấc ngủ rất nông và thời gian ngủ sâu giảm đi, thường bị tỉnh giấc sau khi ngủ được 3 – 4 tiếng do chất nicotin giảm đi trong máu. Nhiều người bị chứng mất ngủ cố gắng tìm lại giấc ngủ bằng cách uống rượu. Tuy rượu có giúp người ta đi vào giấc ngủ, nhưng nó làm mất đi giai đoạn ngủ sâu có tác dụng hồi phục sức khỏe nhiều hơn và rất dễ tỉnh giấc. Khả năng điều chỉnh thân nhiệt của cơ thể phần nào bị mất đi trong giai đoạn REM, cho nên nếu nhiệt độ của môi trường quá nóng hay quá lạnh thì không thể có giai đoạn ngủ sâu. Nếu có một đêm ta không có giai đoạn ngủ sâu thì cơ thể chúng ta cũng sẽ không theo diễn biến bình thường của một chu kỳ ngủ trong lần sau và chỉ ngủ được một cách lơ mơ. Những người bị gây mê để mổ hoặc trong tình trạng hôn mê được xem như là đã ngủ, nhưng trong tình trạng này không đánh thức được họ và trong não của họ không tạo ra những hình ảnh sóng điện não phức tạp như trong giấc ngủ bình thường mà các sóng điện não rất chậm và yếu, đôi khi còn không nhận thấy được.

Bác sĩ Đào Xuân Dũng

Bình luận
Chuyên mục: Giấc ngủ

Scroll Up