Chia sẻ

Nhịp sinh học là những thay đổi đều đặn về thể chất và tinh thần diễn ra trong một ngày đêm – cho nên còn gọi là nhịp ngày đêm (circadian rhythm, tiếng Latinh có nghĩa là “trong một ngày”). Hầu hết những hoạt động diễn ra trong con người theo nhịp ngày đêm được chi phối bởi “đồng hồ” sinh học. Đồng hồ này thực chất là một cặp cấu trúc rất nhỏ của não nằm ở vùng dưới đồi (hypothalamus), ngay trên chỗ bắt chéo nhau của dây thần kinh thị giác nhân – cho nên gọi là nhân trên giao thoa suprachiasmatic nucleus SCN) có chừng 20.000 nơ-rôn. Ánh sáng đi tới các bộ phận cảm thụ ở võng mạc (mô ở phía sau của mắt), tạo nên những tín hiệu truyền đi theo dây thần kinh thị giác và tới nhân trên giao thoa. Những tín hiệu từ nhân trên giao thoa phát ra sẽ đi tới nhiều vùng của não, kể cả tuyến tùng (pineal gland) và tuyến này đáp lại tín hiệu do ánh sáng gây ra bằng cách ngừng bài tiết hóc-môn melatonin. Nồng độ melatonin trong cơ thể bình thường tăng lên sau khi màn đêm buông xuống làm cho ta buồn ngủ. Tuyến trên giao thoa cũng chi phối những chức năng đồng bộ với chu kỳ thức/ngủ, như: nhiệt độ cơ thể, bài tiết hóc-môn, bài tiết nước tiểu và thay đổi về huyết áp.

Nếu làm cho con người không tiếp cận với ánh sáng và những tín hiệu thời gian khác của môi trường bên ngoài thì đồng hồ sinh học của cơ thể làm việc theo một chu kỳ là 25 giờ, chứ không phải là 24 giờ, nhưng vì ánh sáng mặt trời và các loại ánh sáng khác có thể đánh thức nhân trên giao thoa cho nên chu kỳ sinh học của ta tuân theo chu kỳ 24 giờ của mặt trời, chứ không theo chu kỳ của bản thân cơ thể. Nhịp ngày đêm có thể bị ảnh hưởng ở một mức độ nhất định bởi hầu hết các tín hiệu của môi trường, ví dụ tiếng kêu của đồng hồ báo thức (tỉnh táo ngay để chuẩn bị đi học), tiếng leng keng của xe đổ rác (khoảng thời điểm nào đó) hoặc đến giờ ăn cơm (tự nhiên thấy đói). Các nhà khoa học gọi các tín hiệu đó là những “tín hiệu báo giờ”.

Khi đi du lịch từ vùng này sang vùng khác, người ta thường phải chịu sự rối loạn về nhịp ngày đêm, một trạng thái mỏi mệt do chuyển vùng, hay còn gọi là mỏi mệt sau một chuyến bay dài. Ví dụ nếu bạn đi máy bay từ Hà Nội sang Moscow trên máy bay Boeing, bạn “mất đi” 3 giờ theo đồng hồ cơ thể của bạn, cho nên bạn sẽ cảm thấy mệt mỏi vào 8 giờ sáng ngày hôm sau – vì theo đồng hồ cơ thể mới chỉ là 5 giờ. Để cho đồng hồ có thể điều chỉnh lại theo thời gian của vùng mới cũng phải mất vài ngày.

Để giảm bớt sự mệt mỏi do thay đổi không gian trong một thời gian ngắn, một số thầy thuốc đã điều chỉnh đồng hồ sinh học bằng một kỹ thuật gọi là liệu pháp ánh sáng. Để người chuyển vùng tiếp cận với một loại ánh sáng đặc biệt – sáng hơn nhiều so với độ sáng bình thường trong nhà, vài giờ trước khi người đó muốn trờ dậy. Phương pháp này giúp lập lại đồng hồ sinh học, điều chỉnh theo thời gian của vùng mới.

Những triệu chứng giống như chuyển vùng cũng rất hay gặp ở những người làm việc về đêm hay làm ca kíp. Thời gian làm việc của những người này khác thường với những tín hiệu chi phối giấc ngủ rất mạnh, họ thường buồn ngủ rũ, không thể chống lại được trong lúc làm việc và lại không thể ngủ được hoặc có những vấn đề khác khi muốn ngủ. Những người làm ca kíp dễ có nguy cơ mắc bệnh tim, rối loạn tiêu hóa, bất thường về cảm xúc hay tinh thần, tất cả đều có thể liên quan đến giấc ngủ. Số tai nạn lao động và mức độ nghiêm trọng cũng có xu hướng tăng lên ở những ca làm việc ban đêm. Những tai nạn nghiêm trọng trong công nghiệp cũng phần nào do những sai lầm về vận hành trong ca đêm, ví dụ như tai nạn ở nhà máy điện nguyên tử Chernobyl và ở một vài nơi khác nữa. Một công trình nghiên cứu cũng phát hiện thấy những nhân viên y tế làm việc ca đêm diễn giải sai kết quả xét nghiệm nhiều gấp đôi so với những ca khác, điều đó nguy hiểm cho bệnh nhân. Vì vậy để giảm sự mệt mỏi do làm ca kíp, ánh sáng ở nơi làm việc cần phải thật sáng, hạn chế thay đổi giờ giấc làm việc và nên ngủ trưa. Nhiều người khiếm thị phải chịu đựng những vấn đề về giấc ngủ suốt đời vì võng mạc của họ không phát hiện được ánh sáng, họ thường xuyên bị mệt mỏi giống như chứng chuyển vùng xa và mất ngủ từng thời kỳ vì nhịp ngày đêm của họ tuân theo nhịp của bản thân, chứ không phải nhịp 24 giờ. Để nâng cao chất lượng ngủ ban đêm có thể cho những người này dùng thêm melatonin hàng ngày. Melatonin là hóc-môn do tuyến tùng của não tiết ra, giúp cho cơ thể biết khi nào đến giờ phải đi ngủ và khi nào thì thức dậy. Melatonin cũng có thể là hóc-môn nhân tạo và được bán dưới dạng viên, được dùng để trị mất ngủ vì dự phòng trạng thái mệt mỏi do chuyển vùng xa. Liều cao melatonin có thể tích lũy trong người, cho nên dùng lâu dài lại có thể làm phát sinh nhiều vấn đề. Do tác dụng phụ tiềm ẩn của melatonin hãy còn chưa biết rõ, nên không chỉ định rộng rãi.

Bác sĩ Đào Xuân Dũng

Bình luận
Scroll Up